مجموعه بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی پس از وفات شیخ صفی در سال 735ه.ق به وسلیه فرزند وی صدرالدین موسی با ساختن یک برج مقبره ای به نام الله الله در محل دفن وی پایه گذاری شد.
محل کنونی بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی حدود هفتصد سال پیش باغ بزرگی به نام اسفریس بوده است که شیخ صفی الدین اردبیلی در بخشی از آن باغ به ارشاد و تدریس مریدان خود می پرداخت.
مجموعه بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی پس از وفات شیخ صفی در سال 735ه.ق به وسیله فرزند وی صدرالدین موسی با ساختن یک برج مقبره ای بنام الله الله در محل دفن وی پایه گذاری شد. این بنا از مقابر برجی شکل با ارزش ایران است و وجه تسمیه آن وجود نام مبارک الله در متن ساقه برج با خط بنایی معقلی است. این گنبد روی ازاره سنگی هشت ضلعی بنا شده و ارتفاع آن حدود 5/17 متر است.
فضای داخلی مقبره زیر گنبد تقریباً 6 متری قطر دارد و دیوارهای آن از پائین به ارتفاع تقریبی 2 متر چوب کاری زیبایی شده است. 15 متر بقیه به شکل استوانه و از نوعی کاغذ دیواری پارچه ای نقاشی شده به سبک دوره صفویه پوشیده شده است.
در طول ایام بخصوص پس از شروع حکومت صفویه با توجه به ارادت و احترام خاصی که پادشاهان صفوی نسبت به جد خود معمول می داشتند، واحدهایی به صورت بخشهای الحاقی به مجموعه قبلی اضافه شده بطوریکه پس از مرگ شاه اسماعیل اولین پادشاه سلسله صفویه او را در کنار قبر شیخ با ساختن گنبدی کوچک به خاک سپردند.
پس از دفن شاه اسماعیل مدفن شیخ صفی با عنوان بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی هم محل دفن جد سلاطین صفویه و هم محل دفن نخستین پادشاه این سلسله و جدا از آن محل نشر تفکر سیاسی مذهبی صفوی و جایگاه حضور بزرگان این سلسله و کنترل حکومت شد و به این علت در دوره صفوی با عنایت ویژه شاهان این دوره در نهایت دقت تکمیل و تزئین شد تا جائیکه بقعه را با وسعتی نزدیک به 21هزار مترمربع به بهشت موعود خداوندی تشبیه می کنند.
بقعه وسیع 21 هزار متر مربعی شیخ با سقوط سلسله صفوی چنان مورد بی مهری و عناد واقع می شود که هم اینک کل مساحت عرصه و اعیانی این مجموعه 7هزار متر مربع است و از اشیاء و لوازم آن جز نام غرورآور و یادی تلخ برای نسل امروز به جا نمانده است.
این مجموعه با دارا بودن بناهایی از سال 735 ه.ق تا 1038ه.ق به عنوان یک کلکسیون معماری، کاشیکاری پرحجم معرق، نقاشی های مطلای دیواری، صندوق قبور منبت و مشبک، دربهای نقره پوش و تالار عجیب چینی خانه همینک کاندید ثبت در فهرست میراث جهانی است و قبر شخصیتهای معتبری از تاریخ این سرزمین را در خود محفوظ دارد.
در حال حاضر این مجموعه شامل گنبد الله الله – دارالمتولی – دارالارشاد- چینی خانه – قندیل خانه – حرم سرا – مسجد جنت سرا و غیره است. مرمت و ساماندهی این مجموعه طی سالهای گذشته شتاب دوچندان گرفته و با جدیت دنبال می شود. علاوه بر مرمت بناهای موجود، طی کاوشهای باستان شناسی در محدوده سایت بقعه بقایای ساختمانهای دیگری بدست آمده که بازسازی آنها در حال انجام است.
در طی حفاریهای سال 85 بقایای حمام و آشپزخانه مجموعه در کنار حیاط اصلی بدست آمده که نشاندهنده وجود سیستم های تأسیساتی و آبرسانی عظیم در گذشته است.
از ابتدای در ورودی مجموعه شیخ صفی الدین اردبیلی تا مقبره، هفت در وجود دارد که نشاندهنده مراحل عرفانی به شمار می رود. از ضلع شرقی میدان عالی قاپوی اردبیل از در بزرگی وارد حیاط گسترده ای به طول 92 متر و عرض 5/26 متر می شویم که دارای دو حوض و باغچه های مخصوص و گل کاری بوده و دیوارهای آجری طاقنما دار آن روی ازاره سنگی بنا شده اند. ردیف جنوبی حیاط، دارای ایوان بزرگی است که در دو طرف آن طاق نمای کوتاهی قرار گرفته است. طاق نماها هریک دارای یک جفت سه کنج است که با کاشی مقرنس کاری شده است. قسمت غربی حیاط مشتمل بر 9 دهنه طاق نما که دارای درها و دریچه های باریک در سطح همکف و پنجره هایی با شبکه هایی از کاشی معرق در سطح طبقه اول است. دهانه مرکزی شامل راهرویی که وارد حیاط بزرگ می شود. بالای این طاق نما دارای مقرنس کاریهای بزرگی با کاشی های رنگارنگ معرق سیاه و سفید، زرد افرایی، آبی فیروزه ای سبز و آبی سیر است.
سردر کاشی کاری شده باشکوه این حیاط به مرور زمان فروریخته است. در ضلع شرقی این حیاط ورودی به حیاط کوچک یا به عبارتی دالان غیرمسقف قرار دارد که حدفاصل بین حیاط بزرگ و صحن اصلی بقعه است. صحن اصلی بقعه محوطه ای است که چله خانه، مسجد جنت سرا، گنبد الله الله و قندیل خانه در سه طرف آن قرار گرفته اند.
جنت سرا در سمت شمالی صحن بقعه واقع شده است. درون این بنا به شکل هشت ضلعی منتظم به قطر 5/20 متر است که در گذشته گنبد داشته و دهانه آن به 5/16 متر می رسد. در زمانهای گذشته این گنبد فروریخته و به جای آن سقفی مسطح از تیره های چوبی و گل و آجر روی 16 ستون چوبی ساخته اند که دارای پایه های سنگی حجاری شده است. در سالهای اخیر این سقف تخریب شد و به جای آن گنبد ساخته شد. نمای خارجی مسجد جنت سرا و اتاق متولی عبارتند از: یک طاق نمای بزرگ با پنجره های مشبک چوبی بسیار بزرگ که از دو طرف آن، در زیر طاقهای کوچکتر دری به راهروهای مسجد و اتاق متولی باز می شود. پایه های اتاق، پنجره و اتاق متولی پوشیده از کاشی و بر بالای هر سه، آیات قرآنی معرق کاری شده است.
فرمان شاه طهماسب:
این فرمان بین پنجره دوم و سوم طبقه پائین نمای قندیل خانه، سنگ مرمری به عرض 31/1 و به طول 15/1 متر در وسط قابی از کاشی معرق به دیوار نصب شده و فرمانی در باب منهیات از شاه طهماسب اول صفوی روی آن نقش بسته است.
پس از ورود از حیاط اصلی به محوطه کفش کن با پله ای به ارتفاع 5/0 متر می توان وارد قندیل خانه شد. فرش قدیمی این تالار که نقش آن عیناً روی سقف منعکس شده است، هم اکنون در موزه ویکتوریا اند آلبرت لندن نگهداری می شود. این بخش ساختمان بلندی به ابعاد 5/11*6 متر است که در هریک از دوضلع شمالی و جنوبی آن یعنی در قسمت طولی ساختمان 12 رواق یا ایوان مقابل هم در دو طبقه ساخته شده است که نمادی از 12 امامی بودن است. سطوح کلیه دیوارهای آن با بهترین نقاشی و تذهیب طلا تزئین شده است رواق از زاویه غربی ساختمان به وسیله دو پله مرمری از قسمت شاه نشین جدا می شود و دری مشبک و فولادی که در برخی قسمتها دارای روکش نقره می باشد محل جدایی رواق از شاه نشین است. در دورتادور رواق به ارتفاع 2 متری از کف آن کتیبه ای است به خط نسخ و برجسته به صورت گچبری که عبارتی در باب تصوف و عرفان و مدح مشایخ بزرگ را دربر گرفته و کار استاد میرقوام الدین روضه خان می باشد.
در حاشیه بالایی دورتادور، سوره مبارکه فتح را خطاط مشهور دوره صفویه (محمد اسماعیل) به خط ثلث به رشته تحریر درآورده است.
قندیل خانه یا رواق بقعه در زمان شاه طهماسب اول ساخته شده است و چون محل تدریس بوده، طاق نماهای طبقه فوقانی آن به بانوان اختصاص داشته است. پرچم جنگ چالدران با چوب خیزران به ارتفاع 5متر در میانه دیوار شمالی رواق نصب شده و تنها پارچه سبزرنگ آن تعویض گردیده است. در سال 946 ه.ق به دستور شاه طهماسب اول فرشی برای قندیل خانه بافته شده است که از نفیس ترین و گرانبهاترین فرشهای جهان به شمار می آید. پس از بافته شدن فرش، نقش آن را بر روی گنبد گهواره سقف و تالار قندیل خانه به صورت مطلا نقاشی می کنند به طوری که تصور می شده هریک از این نقشه ها اصل و تصویری از یکدیگر است که بر آئینه نقش بسته است. این فرش به ابعاد 38/11*35/5 متر با نقشی زیبا و تار و پود ابریشمی است که مجموع گره های آن حدود 32میلیون عدد تخمین زده می شود. هرچند محل بافت آن به روشنی معلوم نیست ولی چون نام مقصود کاشانی بر روی آن نوشته شده است به احتمال قوی کار این استاد می باشد که در آذربایجان بافته شده است و در متن قالی مذکور بیتی از حافظ بدین مضمون بافته شده است:
جز آستان تو ام در جهان پناهی نیست
سر مرا به جز این در پناهی نیست
در انتهای رواق یا قندیل خانه محوطه ای با اختلاف ارتفاع 70سانتیمتر و پله ای مرمری وجود دارد به نام شاه نشین. قسمت شاه نشین به وسیله پنجره ای فلزی از رواق جدا می شود. در روبرو یعنی منتهی الیه شاه نشین در ورودی به مقبره شیخ صفی الدین اردبیلی می باشد و آخرین در از کل مجموعه مقبره شیخ محسوب می شود.
در شاه نشین ورودی به حرم خانه و مقبره شاه اسماعیل قرار گرفته است. از قندیل خانه نیز دسترسی به تالار چینی خانه وجود دارد.
چینی خانه یکی از زیباترین بخشهای این مجموعه است. پلان هشت ضلعی در چهار طرف دارای قسمت های خروجی طاق نما بوده و قطر بنا تقریباً 18 متر است که در وسط اضلاع آن طاق نماهای پنج ضلعی زیبا و نفیسی از مقرنس گچی دیده می شود. قفسه های داخل دیوار با تزئینات چوبی کلام الله زینت یافته و محل کتاب ها و اشیاء قدیمی بقعه به شمار میرود که امروزه به صورت ویترین استفاده می شود.
سقف چینی خانه که از گنبد نسبتاً بزرگی تشکیل شده است و از داخل با گچ بری و نقاشی های زیبای عصر صفوی رنگ آمیزی و طلاکاری شده است و شاهکاری از صنایع ظریفه و معماری قرن یازدهم هجری محسوب می شوند. در قسمت پائینی یعنی در بالای طاق نماها پنج ضلعی هایی با گچ بری مجوف و توخالی ساخته شده است که گویا جای ظروف چینی بوده است.
چینی های بقعه در زمان شاه عباس اول از چین به اردبیل آورده شده و به قولی هدیه امپراتور چین – سلسله مینگ- به شاه عباس می باشد. تعداد آنها به یک هزار و چهارصد قطعه می رسد و شیخ بصائی به فرمان شاه عباس چینی خانه را با هزار و دویست و پنجاه و شش حفره ای برای حفاظت این چینی ها بنا نموده است.
- حرم خانه:
از قسمت شاه نشین در نقره ای رنگ از کنار آرامگاه شاه اسماعیل با یک راه رو کوچک به اتاقی به ابعاد 5 در 4 متر مرتبط می شود که آرامگاه بانوان خاندان صفوی است به همین منظور حرم خانه اطلاق می شود. کف اتاق از نمدهایی با نقش و قدمتی چند ساله که در نوع خود نفیس و ارزنده است مفروش شده که کهنه و فرسوده به نظر می رسد. گورها درون صندوق منبت کاری قدیمی و ارزشمندی قرار گرفته اند که این گورها آرامگاه بزرگانی چون:
1- فاطمه خاتون شیخ صفی الدین
2- شیخ صدر الدین موسی
3- سلطان بایزید و خواجه حسین صفوی
4- سلام الله بن خلیل الله صفوی
و قبور دیگری از نزدیکان خاندان صفوی است.
حرم خانه محل سکونت همسر شیخ صفی الدین، فاطمه خاتون نیز بوده است.
در قسمتهای بالا در ورودی حرم خانه سه لوح گچبری زیبا وجود دارد که در متن آن به خط کوفی شهادتین نیز گچبری شده است.
- محوطه شهید گاه:
محوطه نسبتاً وسیعی در ضلع شرقی و جنوبی بقعه وجود دارد به نام شهیدگاه، اطلاق نام شهیدگاه از زمان شاه اسماعیل اول متداول شده است. به دلیل اینکه وی در سال 915 هجری قمری از جنگ شیروان مراجعت می کرد جسد پدر و عده ای از بزرگان صفویه را که در رکاب سلطان حیدر، و خود او و سپس در جنگ چالدران جنگیده و به شهادت رسیده بودند به اردبیل آورد، پدرش در کنار گور شیخ صفی الدین و دیگر شهدا را در محوطه گورستان مذکور به خاک سپردند و شهیدگاه نامیده شده است. شهیدگاه در زمان سلاطین صفوی حائز اهمیت زیادی بوده است زیرا محل خاک سپاری سرداران و بزرگان سپاه دوره صفویه محسوب می شده است و سنگ قبرهای آن به طور عموم از مرمر یا سنگ خارا که به شکل مکعب مستطیل ساخته اند بوده است که پنج جانب بیرونی آنها با حجاری های بسیار از گل و بوته، آیات و سوره هایی از قرآن مجید و اشعار فارسی منقوش شده که خود از جهت تاریخی و هنری قابل توجه اند. اما متأسفانه این سنگها اکثراً خرد شده و از بین رفته اند.
درحال حاضر با سرعت یافتن فعالیتهای حفاظتی، مرمتی و باستان شناسی و همچنین طراحی سایت اطراف مجموعه به صورت یک مجموعه فرهنگی ، پیش بینی می شود در چندسال آینده این سایت تاریخی تبدیل به یکی از مهمترین قطبهای گردشگری کشور شود.
محوطه نسبتاً وسیعی در ضلع شرقی و جنوبی بقعه وجود دارد به نام شهیدگاه، اطلاق نام شهیدگاه از زمان شاه اسماعیل اول متداول شده است. به دلیل اینکه وی در سال 915 هجری قمری از جنگ شیروان مراجعت می کرد، جسد پدر و عده ای از بزرگان صفویه را که در رکاب سلطان حیدر، و خود او و سپس در جنگ چالدران جنگیده و به شهادت رسیده بودند به اردبیل آورد، پدرش در کنار گور شیخ صفی الدین و دیگر شهدا را در محوطه گورستان مذکور به خاک سپردند و شهیدگاه نامیده شده است.
